Cal en primièr rapelar que, tan lèu l’ocupacion latina, las lengas parladas sul territòri de la França d’ara, foguèron plan divèrsas coma los substrats e adstrats que cada region subiguèt l’influéncia. Tre lo primièr sègle, lo latin dels colons foguèt modificat pels autoctòns, mas avèm pas gaire d’entre-senhas sus çò que se passèt dins lo detalh.
Constatam a l’entorn del sègle 10 que los escrivans del Miègjorn que vòlon utilizar lor lenga an de parlars plan diferents de los del Nòrd de la França d’ara. Es per aquò que foguèt donat a aqueles parlars, de l’Atlantic als Alps, lo nom de « lingua occitana ».
Al temps de la creacion de Montalban, en 1144, se pòt doncas afirmar que la totalitat de la populacion locala emplega essencialament l’occitan (varianta carcinòla) e que los intellectuals se servisson tanben del latin, lenga internacionala d’aquela epòca, utilizada especialament dins lo clergat e pels actes oficials.
Quitament avant la creacion de la vila, sites nombroses èran estats o èran abitats. Se pòdon relevar mai d’un toponim (nom de lòc) occitan d’origina gallo-romana, tals coma Sapiac, Escorsac, Birac, Verlhaguet, Gasseràs, Ardús, que fan encara partida de Montalban, o, mai luènh, Leojac, Lobejac, Verlhac, Albiàs, etc. La terminason en –ac coma la grafia del –lh- son caracteristicas de la grafia occitana.
En 1144, los estatjants del borg de Montauriòl (« mont daurat », a partir del latin montem aureolum ) recórron al comte de Tolosa, Anfós Jordan, per crear una novèla ciutat, que prend lo nom de Montalban (« mont blanc », del latin montem albanum). L’origina d’aquel nom foguèt l’objècte d’autras ipotèsis, coma la d’un « mont dels albars », çò qu’explica la preséncia d’un albar (en francés « saule ») sul blason de la vila.
La situacion geografica es marcada per la preséncia de quatre rius, Tarn, plan segur, mas tanben lo Tescon (d’un nom gallés que design auna nautor), lo riu de la Garriga (en francés « friche »), que passa per la Fòvia (en francés « ravin ») e la Mandona (femna d’un Mandon, derivat de Amans o Armand), avant de s’escampar dins Tarn, e lo riu de Mòrtariu (en francés « ruisseau mort », sense corrent).
La crosada vegèt Montalban sosténer, plan segur, las armadas del comte de Tolosa. Un dels mai coneguts cronicaires d’aquela guèrra es Guilhem de Tudèla, un navarrés que visquèt onze ans a Montalban avant de se retirar a Borniquèl, en 1211. Lo tèxte d’un cronicaire anonim nos senhala l’importància qu’aviá la vila pels « Occitans » : « Las gents del país se comencègon fòrt esbaïr e talament que los pluseurs laissavan lors abitacions per se’n fugir aldit Tolosa o Montalban ; car aquò èra las doas principalas vilas que lo conte Ramon aguessa per aquel temps, e las plus fòrtas e defensablas… Lodit conte de Montfòrt anèt metre lo sèti aldit Montalban, per lo prendre, ainsi que pensava : mas non li èra pas possible d’o far, car ladita vila èra ben fòrta e tornejada de valats e fòrtas muralhas, per que los de dedins non lo crenhan gaire, car èra gent valenta.. » Montalban es aicí presentada coma una plaça ont lo mond se pòdon metre a l’abric e amassar provisions en cas de sètge. La crosada es clarament pels autoctòns una guèrra de conquista menada per d’estrangièrs, « los Franceses » coma l’escriu lo trobador tolosan Pèire Cardenal.
L’expansion economica de Montalban es deguda mai que mai al comèrci fluvial. Fòrça « gabarras » traspòrtan de merças, amb los « marenièrs », gropats dins la carrièra dels Sobirons-Basses. Cal senhalar l’activitat dels fraires Bonis, qu’escrivan lor jornal de 1345 a 1369 e nòtan en occitan (que dison « lenga romana ») totas lors tractacions. Cal precisar que los fraires Bonis son pas de mond virats cap a lor pichon país e que refusan las noveltats, mas practican lo comèrci internacional, sens oblidar que lor lenga es l’occitan, e pas la lenga del rei de França. Utilizan en mai la grafia classica, fixada pels trobadors e qu’avèm tornada prene. Demest lor practica se tròba Pèire de Lunèl, de Montech, un dels escrivans màgers de son epòca.
D’aquel temps, la vila conten cinc « gachas » e s’espandís dins de « barris », en defòra de las pòrtas de Montmurat (sus la muralha, al dessús del riu de la Garriga), del Grifol (i aviá una font a costat) cap al Fossat (Vilanovèla), de Campanhas cap a la Capèla, del Mostièr, dels Carmes (carrièra dels Carmes), e del Garric (carrièra Garric).
Pendent la guèrra contra los Angleses, Montalban serviguèt Edoard, prince de Galas, lo Princi Negre, puèi los reis de França Carles VI e Carles VII. Apuèi, venguèt la « Geneva francesa », ont venián los protestants calvinistas, e s’opausèt a l’armada catolica e reiala, que sos gastadors pilhavan la region, avant de se sometre al poder del Rei.
Los escrivans avián alara a causir entre tres solucions : prene la lenga del Rei, lo francés, gardar la lenga de la Glèisa, lo latin, o escriure dins lor lenga mairala, l’occitan. Augièr Galhard respondèt en occitan al francés de Michel de Scorbiac. Mas la creacion de l’Acadèmia de Montalban en 1744, mostrèt que los intellectuals avián causit lo francés, e l’occitan (que se disiá gascon) foguèt metut un pauc de costat per qualque temps. Los letrats e lo pòble, qu’utilizava, el, totjorn l’occitan, avián perdut lo contacte.
Pendent lo sègle XIX, un movement de reviscolada de l’occitan nasquèt amb la creacion del Felibritge, çò que donèt un fum d’òbras escrichas dins la lenga del pòble. Es lo temps ont Sauriac èra caçat en 1848 pels descaladaires reialistas que cridavan : « Cal que parte de Montalban ! ». L’arquiviste Devals escriviá son jornal en occitan. L’istorian Mary-Lafon enaurava lo particularisme occitan. E los escrivans occitans aprofechèron de l’alfabetizacion de lor public natural e l’edicion aguèt un espandiment extraordinari : la vila de Montalban compta a ela sola vint e sèt escrivans felibres recensats ! Sus la centena d’escrivans occitans del departament, cal metre al primièr plan lo molinièr de Lobejac, Joan Castelà amb « Mos farinals », lo mètge lomanhòl Basili Cassanhau, e, mai que mai, lo regent Antonin Perbòsc, poèta, contaire, linguista, organizator del movement de renaissença, que moriguèt a Montalban en 1944. Cal senhalar tanben que Leon Cladèl escriguèt qualques tèxtes en occitan e que Bordèla, grand amic de Perbòsc que correspondiá amb el, disiá « escalprar en occitan » e èra plan ligat amb lo felibre A. Quercy dont a escalprat lo busta (se tròba al musèu Ingres).
Una granda partida d’aquela literatura (anciana e modèrna) meritariá d’èsser tornamai editada, perque solas qualques òbras son encara facilament disponiblas.
Qué podèm veire uèi que nos rapèla que Montalban es plan una vila occitana ? L’arquitectura e l’urbanisme pòdon pas gaire donar d’indicacions sus aquel subjècte. Avèm çaquelà qualques vestigis d’aquel passat occitan. Se pòt veire al musèu Ingres una vièlha teriaca ont se legís l’inscripcion « faz », doas chiminèias ont es escalprat lo rèbus de Cáurs illustrat per un can e un ors, la vièlha campana « La Berlòca », qualques pèiras tombalas, la mòstra de solelh qu’es sus la glèisa Sant Jacme amb l’inscripcion « tard o d’ora vendrà l’ora ». Mas es mai que mai dins la toponimia (noms de lòcs) qu’aquel passat es melhor servat, baste que los edils « modernistas » ajan pas agut l’idèia de desbatejar aqueles lòcs e de los vestir d’un nom francés o francizat.
Nos demòran encara los barris de la « Fòvia », la Capèla, lo Mostièr, la Mandona, l’Oleta, lo Toron, Mòrta-riu, Mont-auriòl, Mont-alban, Mont-murat, las Albarèdas, lo Fau, la Landa, Font-nòva, Bona-font, la Mòla, lo Carreirat, las Farguetas, la Pissòta, lo Ramièr, Vinharnaud,la Vitarela, etc.
Los noms de carrièras an malurosament mai patit dels sègles sens comptar las creacions recentas degudas a l’expansion de la vila. La carrièra de la Gulhariá es venguda « de la Comédie », la carrièra del forn del comte s’apèla « Gillaque », la carrièra dels josieus celebra Mary-Lafon, Michelet a pres la plaça de la Barberiá, la carrièra de la Fauriá a recebut un fum de noms avant de n’arribar a la « Résistance », etc. A aqueles cambiaments, cal ajustar las errors d’interpretacion qu’an trasformat lo camin garrèl (en francés « tortueux ») en « rue Garrel », la carrièra del casse en « rue Delcassé » o la carrièra de la sèrra en « rue Lasserre », fargant atal personatges imaginaris, e mostrant mai que mai a qual nivèl d’ignorància pòt menar l’embòrniament.
Aqueles exemples mòstran tanben qu’un trabalh de recèrca e d’explicacion demòra de far se volèm vertadièrament conéisser l’istòria de la ciutat.
Auèi, la vida de l’occitan se manifèsta de mai d’una faiçon. Doas escòlas de Montalban dònan un ensenhament bilingüe francés-occitan (la meitat de l’emplec del temps se fa en occitan), una seccion bilinga es estada creada dins un collègi, los corses per adultes son en augmentacion, lo teatre en occitan (Cairon e d’autres) es jogat un pauc pertot davant un public estrambordat, manifestacions de tota mena son organizadas, que mòstran l’interès d’una brava partida de la populacion per una lenga que sembla pas mai coma un patés reservat a de païsans incultes, mas coma una lenga de cultura qu’a ara dreit de ciutadanetat.

P. Burgan
Mai 2008